حمل کالای خطرناک

کالاي خطرناك چیست؟

مواد و ترکیبات شیمیایی که به صورت بالقوه بتوانند براي سلامتی افراد، اموال یا محیط زیست خطر ایجاد نمایند را کالاي خطرناك می نامند. کالاي خطرناك شامل این دسته بندي کلی می گردند:

  • مواد منفجره
  • آتش زا
  • خودسوز (بدون آن که جرقه اي وجود داشته باشد، در شرایط خاص، خود ماده قابلیت اشتعال دارد)
  • موادي که با آب واکنش شیمیایی دارند (که در اثر تماس با آب یا بخار آب، باعث تولید گازهاي قابل اشتعال یا سمی می گردد)
  • اکسیدکننده ها (که باعث گسترش اتش یا دامنه حریق می گردند)
  • مواد سمی یا عفونی
  • مواد خورنده

 

عبارات و اصلاحاتی که به صورت معمول در خصوص کالاهاي خطرناك با آن مواجه هستیم:

عبارات و اصطلاحات زیر در خصوص کالاهاي خطرناك مورد استفاده قرار گرفته که معمولاً به وسیله آن ها می توانیم به اطلاعات مورد نیاز و ضروري دست یابیم.

شماره سازمان ملل (.UN No): یک شماره چهار رقمی بوده که توسط سازمان ملل به کالاي هاي مختلف خطرناك اختصاص داده شده تا به وسیله آن بتوانیم به ماهیت کالاي خطرناك دسترسی یابیم.

نام صحیح کالای ارسالی (PSN): نام و عبارتی استاندارد است که در حمل و نقل کالاي خطرناك اختصاص می باید. از این عبارت می توان به نام صحیح کالاي ارسالی یا جاي نام تجاري و سایر اسامی متعارف استفاده نمود.

کلاس / دسته بندي: کالاهاي خطرناك به کلاس هاي مختلفی تقسیم می شوند که این کلاسه بندي بر اساس اصلی ترین خطري است که کالا از خود ایجاد می نماید. کالاهاي خطرناك به نه گروه مختلف، از یک تا نه، تفکیک می گردند. دسته بندي هر یک از کلاس هاي موصوف نیز بر اساس ماهیت خطر تولیدي مختلف می باشد.

ریسک فرعی (Subsidiary Risk): هرگاه کالاي خطرناك داراي خطراتی بیش از آن باشد که در یک کلاس یا دسته بندي را شامل شود، خطر اصلی کلاس اصلی کالاي خطرناك، و خطرات فرعی دیگر کلاس یا دسته بندي هاي فرعی آن کالا را شامل خواهد گردید.

گروه بسته بندی (Packing Group): کالاي خطرناك بسته به نوع و میزان خطرناك بودن خود می باید بسته بندي متناسب با خود را داشته باشد، به عبارت دیگري کالاي با درجه خطر بالا می باید بسته بندي کاملا متناسب با نوع خطر را رعایت نموده باشد. بر همین اساس بسته به میزان خطر کالا، بسته بندي کالا در سه گروه یک، دو و سه (اعداد لاتین) به شرح ذیل متمایز می گردند.

  • گروه یک بسته بندي: براي بسته بندي کالاهاي بسیار خطرناك
  • گروه دو بسته بندي : براي بسته بندي کالاهاي با میزان خطر متوسط
  • گروه سه بسته بندي: براي بسته بندي کالاهاي با میزان خطر پایین

 

کلاس هاي مختلف کالاهاي خطرناك و نشانه هاي هر یک از آن ها:

همانگونه که اشاره گردید کالاهاي خطرناك، بسته به اصلی ترین و با اهمیت ترین خطر و ریسک تولیدي، به نه کلاس مختلف تفکیک می گردند. همچنین هر یک از کلاس هاي نه گانه، خود نیز ممکن است به دسته بندي هاي مختلفی تقسیم گردند. هر کلاس نیز یک نشانه و ایکن لوزي شکل متمایزي را به خود اختصاص داده که در بررسی هر کلاس به آن اشاره خواهد شد.

کلاس 1: مواد منفجره یا موادي که براي تولید مواد منفجره به کار می روند.

کلاس 2: گازهاي خطرناك

کلاس 2.1: گازهاي قابل اشتعال: به گازهایی اطلاق می گردد که می توانند با آزاد شدن در داخل هوا و وجود منبع جرقه، مشتعل گردند. گازهاي قابل اشتعال می توانند سبک تر یا سنگین تر از هوا باشند. گازهاي سنگین تر از هوا می توانند در سطوح پایین جمع گردیده، که در صورت بروز جرقه و انباشت گاز، قابلیت انفجار و اشتعال را دارند. در این دسته می توان به گازهایی همانند هیدروژن، استیلن LPG. و LNG، اشاره نمود.

کلاس 2.2 : گازهاي تحت فشار هستند که نه قابلیت اشتعال دارند و نه سمیت. از این دسته می توان به گازهاي ذیل اشاره نمود:

  • نیتروژن
  • دي اکسید کربن
  • هواي فشرده
  • هلیم

برخی از گازهاي این کلاس باعث ایجاد خطر خفگی می گردند، به عنوان مثال گاز نیتروژن و دي اکسید کربن. هرگاه گازهاي داراي خطر خفگی از هوا سنگین تر باشند می توانند در سطوح پایین تجمع یافته و باعث کاهش اکسیژن هوا یا تخلیه کامل منطقه از اکسیژن گردند.

کلاس 2.2 به همراه ریسک فرعی 5.1  گازهاي اکسید کننده

گازهایی هستند که نه قابلیت آتش گیري را داشته و نه خواص سمی بودن را دارند اما می توانند باعث تسریع در احتراق گردیده و در صورت وجود مواد سوختنی و قابل اشتعال خطر آتش سوزي این مواد را بسیار بالا ببرند.

از گازهایی که در این دسته قرار می گیرند می توان به گازهای زیر اشاره نمود:

  • اکسید نیتروژن
  • انتونوکس

کلاس 2.3 گازهاي سمی: گازهایی هستند که در صورت استنشاق می توانند باعث مرگ یا مصدومیت شدید گردند. بسیاري از گازهاي این دسته علاوه بر داشتن خواص سمی، داراي خواص دیگري هم هستند، به عبارت دیگر خواصی همچون قابلیت اشتعال، اکسیدکنندگی یا خورندگی را هم دارند.

باید همیشه به یاد داشته باشیم که کلاس 2.3 کالاهاي خطرناك، هیچگاه به عنوان ریسک فرعی به کار نمی رود، به عبارت دیگر اگر گازي داراي خواص سمی باشد، هر چند اندك و سایر خطرها نسبت به سمیت آن بیشتر باشد.

باز هم این نوع از گازها در دسته 2.3 کالاي خطرناك قرار می گیرند. مثال هایی از این دسته عبارتند از:

  • متیل برومید
  • دي اکسید سولفور
  • منواکسید کربن
  • گاز آمونیاك

کلاس 3 مایعات قابل اشتعال:

مایعات قابل اشتعال تولید بخاراتی از خود نموده که این بخارات می توانند در داخل هوا، در صورت وجود منبع، تولید جرقه مشتعل گردند. بر اساس تعریف این دسته از مایعات داراي نقطه اشتعال (Flash Point) کم تر یا مساوی 60 درجه سیلسیوس می باشند. از این دسته مایعات می توان به مواد ذیل اشاره نمود.

  • بنزین بدون سرب
  • نفت سفید
  • استون

نقطه اشتعال (Flash Point) عبارت است از درجه حرارتی که در آن مایع می تواند به اندازه کافی تولید بخاراتی در نقطه اشتعال یا هوا را نموده که در صورت وجود منبع تولید جرقه باعث اشتعال آن گردد.

کلاس چهارم 4 جامدات قابل اشتعال:

کلاس 4.1 جامدات قابل اشتعال، مواد جامد داراي خاصیت خود واکنش و مواد جامد غیرانفجاري جامدات قابل اشتعال در واقع مواد جامد سوختنی بوده یا مواد جامدي هستند که در اثر اصطکاك می توانند ایجاد حریق و اشتعال نمایند. مثال هایی از این دسته مواد می تواند:

  • فسفر سرخ
  • هگزامین
  • نفتالین
  • کافور

مواد خود واکنش (Self-Reactive):موادي هستند که به لحاظ حرارتی ناپایدار بوده و حتی بدون وجود اکسیژن هم تمایل زیادي جهت انجام تجزیه هاي حرارت زا می باشند. مواد جامد غیرحساس به انفجار، مواد انفجاري هستند که با آب یا الکل یا رقیق شدن با دیگر مواد باعث شکل گیري یک مخلوط جامد همسان گردیده که خواص انفجاري آن را تشدید می نمایند. مثالی از این ماده می تواند اسید پیکریک مرطوب باشد.

کلاس 4.2 موادجامد مستعد جهت احتراق خود به خود:

این مواد شامل آن دسته از جامدات قابل اشتعال بوده که در اثر افزایش دما و مجاورت هوا یا هواي مرطوب قابلیت احتراق خود به خود را دارند به عبارت دیگر بدون وجود منبع جرقه یا آتش این مواد به صورت خود به خود آتش می گیرند. مثال این دسته از مواد خطرناك می توان به مواد ذیل اشاره نمود:

  • فسفر سفید
  • غذاي ماهی
  • ضایعات پنبه

کلاس 4.3: مواد جامدي که در اثر تماس با اب تولید گازهاي قابل اشتعال می نمایند و امکان انتشار گازهاي قابل اشتعال نموده که می تواند باعث شکل گیري ترکیب منفجره در هوا گردند. در برخی حالات گرمایی که از این واکنش تولید می شود می تواند باعث احتراق خود به خودي بدون وجود منبع جرقه گردد. همچنین برخی از مواد این دسته در هنگام احتراق قابلیت تولید گازهاي سمی را نیز دارند. مواد ذیل در دسته این نوع جامدات قرار دارند:

  • فسفید الومینیم ( باعث تولید و ازاد سازي گاز فسفین می گردد)
  • کاربید کلسیم ) باعث ازاد سازي و تولید گاز استیلن می گردد)
  • سدیم( باعث ازاد سازي گاز هیدروژن می گردد)

کلاس 5.1 مواد اکسید کننده

این مواد که به خودي خود تمایل کمی جهت سوختن را دارند (کند سوز) ممکن است با کسب اکسیژن کافی خصوصاً در مجاورت کالاهاي کلاس 5.2 باعث احتراق سایر مواد یا مشارکت در سوختن آن ها داشته باشند. مواد ذیل از جمله مواد قرار گرفته در این دسته می باشند.

  • هیپوکلرید کلسیم
  • نیترات امونیم
  • پرمنگنات پتاسیم

کلاس 5.2 پراکسید هاي آلی

پراکسید هاي آلی مواد ارگانیکی هستند که داراي گروه عناصر پراکسید غیر فعال (o-o--) بوده که از لحاظ حرارتی ناپایدار بوده و بسیار تمایل به انجام واکنش هاي خطرناك با دیگر مواد را دارند. این مواد می توانند از لحاظ شیمیایی داراي خواص ذیل باشند.

  • مستعد جهت انجام واکنش و تجزیه هاي انفجاري
  • سوختن سریع
  • حساس به حرارت، ضربه و اصطکاك
  • انجام واکنش سریع با دیگر مواد

از جمله این مواد می توان به مواد ذیل اشاره نمود:

  • متیل اتیل کتان پروکساید
  • بنزویل پروکساید

کلاس 6: مواد سمی، عفونی

کلاس 6.1 مواد سمی: کالاهاي قرار گرفته در این دسته موادي هستند که در صورت بلعیده شدن، استنشاق و حتی در برخی موارد تماس پوست دست با آن ها منجر به مرگ یا آسیب جدي می گردند. همچنین برخی مواد این دسته می توانند خطرات فرعی دیگر را هم داشته باشند (به عنوان مثال قابل اشتعال یا قابلیت خورندگی هم داشته باشند) از جمله موادي که در این دسته قرار می گیرند عبارتند از:

  • ترکیبات حاوي آرسنیک
  • سیانیدها
  • تولوئن دي ایزوسیانید
  • آندوسولفان
  • برخی از حشره کش ها

کلاس 6.2 مواد عفونی: موادي هستند که عموماً حاوي ترکیبات میکرو ارگانیسم که باعث ایجاد بیماري می گردند می باشند. این مواد جهت واکسیناسیون انسانی و حیوانی به کار گرفته می شوند.

کلاس 7: مواد پرتوزا (رادیو اکتیویته)

موادي یا ترکیباتی هستند که داراي تشعشعات رادیو اکتیو بوده و بر اساس دستورالعمل هاي صادره از سوي سازمان بین المللی انرژي اتمی IAEA باید با آن ها رفتار نمود. این نوع کالاها عموماً به دلیل آتش زا بودن یا کمک به احتراق سایر موارد در دسته کالاهاي خطرناك قرار نگرفته بلکه به واسطه تشعشعات زیان بار آن ها موجب مرگ یا آسیب جدي به سلامت انسان ها یا محیط زیست خواهد گردید.

کلاس 8: مواد خورنده

مواد جامد و مایعی هستند که می توانند باعث آسیب رسانی شدید به نسوج زنده یا ایجاد خورندگی شدید موادي همچون فلزات گردند. مواد خورنده قابلیت نابودي و یا ایجاد آسیب به نسوج و بافت هاي زنده انسانی و نباتی و جانوري گردیده و در تماس با فلزات همانند آلومینیم، فولاد و دیگر فلزات باعث خورده شدگی آن ها گردد. همچنین برخی از این مواد می توانند در اثر بخارات تولیدي باعث سوزش چشم و مجاري تنفسی پوست گردند.

اساس و پایه مواد خورنده معمولا اسید ها یا الکالیک بوده که در برخی حالات علاوه بر موارد پیش گفته می توانند خواصی همانند آتش زایی یا اکسید کنندگی را هم شامل شوند. از جمله این مواد می توان به مواد ذیل اشاره نمود:

  • اسید نیتریک
  • اسید سولفوریک
  • اسید هیدروکلریدریک
  • اسید مورد استفاده در باطري هاي اسید دار
  • هیدروکسید سدیم (سود سوزآور)
  • هیدروکسید کلسیم
  • جیوه

کلاس 9 مواد و کالاهاي متفرقه

موادي که تحت این کلاس قرار می گیرند داراي خطراتی هستند که در شمول هشت کلاس دیگر کالاهاي خطرناك قرار ندارند. برخی از موادي که در این کلاس قرار می گیرند ممکن است به واسطه خواص و ملاحظاتی که در رابطه با دماي نگهداري آن ها می بایست رعایت گردیده و در صورت عدم رعایت موجب بروز حوادث خطرناك گردد دسته بندي شده اند. 

  • یخ خشک
  • ازبست
  • قیر مذاب